O stylu późnym…. – Edwarda W. Saida

Na półki księgarń trafiła niedawno wydana pośmiertnie ostatnia publikacja autorstwa Edwarda W. Saida – teoretyka literatury, krytyka muzycznego, pisarza, jednego z pionierów teorii postkolonialnej. O stylu późnym. Muzyka i literatura pod prąd1 wyd. Ossolineum, 2017 Wrocław w przekładzie Barbary Kopeć-Umiastowskiej, z posłowiem Jacka Gutorowa. Jak czytamy na tylnej stronie okładki powyższej publikacji jest to ostatnia, nieukończona książka Edwarda W. Saida, traktowana niekiedy jako intelektualny testament. (…) wzorcowe odczytanie późnych dzieł takich twórców jak Ludwig van Beethoven, Kawafis, Thomas Mann, Giuseppe Tomasi Di Lampedusa, Jean Genet, Luchino Visconti, Glenn Gould.

Odnosząc się do biografii E.W. Saida, warto nadmienić, iż jest on autorem niemal 20 publikacji książkowych, jednak do ważnych dzieł tłumaczonych na język polski należą2: Za ostatnim niebem. Palestyńczycy, wyd. Fundacja Aletheia, Warszawa 2002, Kultura i imperializm; Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2009; Paralele i paradoksy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2008, współautorem był Daniel Barenboim.. Jednak najbardziej uznaną i cytowaną pozycją do tej pory był Orientalizm, Wyd. Zysk i S-ka, Poznań 2005najnowsze wydanie Wyd. Zysk i S-ka Poznań 2018. Książka ta prezentuje świat Orientu jako wielowątkową perspektywę zarówno historyczną, filologiczną, ale również mająca miano hermeneutycznej, w której człowiek kraju Wschodu, jest irracjonalny, a zarazem jawi się jako podmiot zainteresowania przedstawicieli kultury europejskiej.

Pomimo interesującej twórczości E.W. Saida w mojej recenzji to O stylu późnym. Muzyka i literatura pod prąd grać będzie pierwsze skrzypce. Książkę otwiera rozdział Aktualność i późność, autor dotyka w nim kwestii ludzkiej egzystencji, upływu czasu, który w końcu doprowadza do śmierci. Jak czytamy w jednym z fragmentów3, te rozważania doprowadzają do ostatniego, późnego okresu życia człowieka, gdy ciało odmawia posłuszeństwa, stan zdrowia się pogarsza bądź występują inne czynniki mogące sprowadzić przedwczesną śmierć nawet na kogoś młodszego. Odnosi się do tego tematu poprzez biografie największych artystów muzyki, jak choćby Beethovena czy Straussa , jak sam stwierdza – dzieła i myśli pod koniec ich życia zyskały (…) nowy wyraz – nazywany odtąd stylem późnym. Stawia tym samym pytania o mądrość nabywaną z wiekiem. Autor pyta również, czy długowieczny artysta w końcowym stadium pracy twórczej zyskuje jakąś wyjątkową zdolność percepcji i wypowiedzi. Jako przykłady takich właśnie dzieł Said podaje Burzę i opowieść zimową Szekspira, Edypa Sofoklesa czy operę Verdiego Otello i Falstaff, 4jako dzieła, które emanują nie tyle mądrą rezygnacją, ile odnowioną, niemal młodzieńczą energią, świadczącą o apogeum moc twórczej oraz odzwierciedlają przyjęte wyobrażenia o starczej mądrości i szczególnej dojrzałości. Stara się też wyjaśnić tytuł powyższej publikacji, czyli wspomnianej późności, którą określa jako doświadczenie napięcia całkowicie pozbawionego harmonii i kontemplacji, a nade wszystko swoista, celowo nieproduktywna produktywność pod prąd5 lub to, co ma miejsce, gdy w obliczu rzeczywistości sztuka nie rezygnuje ze swoich praw.6 Jest to przede wszystkim łączenie tego, co późne, z tym co nieschematyczne i nowoczesne.

Zwraca uwagę, że każdy może przytoczyć dzieła zwieńczające harmonijnie życie i całokształt twórczości artystów, do których zalicza choćby Beethovena, Wagnera, Matisse, Bacha czy Rembrandta i które pomimo śmierci swych twórców pozostają nieśmiertelne, wciąż znaczące w kulturze. Widoczne są również odniesienia do Theodora Adorno niemieckiego filozofa, socjologa, teoretyka muzyki i kompozytora, jednego z głównych przedstawicieli „szkoły frankfurckiej”. Odnosi się szczególnie do jego istotnego dzieła dotykającego zagadnienia stylu późnego, czyli Spatstil Beethovens z 1937 roku, wchodzącego w skład zbioru Essays on Music z 1993 roku, wydanego pośmiertnie. E.W. Said określa analizę w esejach Adorno jako najsilniej ukazującą zmiany w kulturze i wpływ późnej twórczości Beethovena, określając je jako swoiste wygnanie. Jak czytamy dalej według autora pojęcie późności i kwestie, które jej dotyczą opisywane przez Adorna, to w opinii E.W. Saida rozważania urastające do rangi fundamentalnego zagadnienia estetyki7. Bo, co jest zauważalne i istotne, dotyka on przede wszystkim muzyki, która jego zdaniem obecnie nie powinna być określana mianem późnej, a starej, przewidywalnej, nie mającej aż takiego znaczenia, a co szczególne – która nie niesie ze sobą nic istotnego. W dalszych częściach książki natykamy się na kolejne sylwetki, jak choćby Glenna Goulda w rozdziale Wirtuoz jako intelektualista, o którym E.W. Said pisał, że potrafił stworzyć własną, swoistą i interesująco giętką przestrzeń estetyczną8.

Na uwagę zasługuje również posłowie W stronę stylu późnego, Jacka Gutorowa wymienionego na wstępie, który przedstawia sylwetkę i twórczość E.W. Saida, doszukując się jego miejsca w literaturze polskiej. Zwraca uwagę, że z braku opublikowanych tłumaczeń wielu jego książek i esejów percepcja tego, co autor przekazuje jest ograniczona, zwłaszcza o temat dyskusji nad statusem i miejscem inteligencji w świecie ponowoczesnym. Jako przykład J. Gutorow przytacza wykłady z 1993 r. wygłoszone przez E.W. Saida dla BBC. Podsumowując koncepcje stylu późnego opisaną przez E.W.Saida, W swoim posłowiu pisze dalej, że to, co charakterystyczne dla późnych dzieł opisywanych w tejże książce jest paradoks twórczego niespełnienia, które wynika ze świadomości dojścia do kresu możliwości konwencji, a niekiedy poczucia nadchodzącej śmierci9. Z tego poczucia niespełnienia, jawi się odejście od tradycji, z która jednak jest podstawą tworzenia sztuki. A sam styl późny, jak odkrywamy dalej, to po prostu styl wychodzący poza granice, niekonwencjonalny, paradoksalnie jednak zamykający się w pewne ramy. W pewnym sensie niepozwalający na jednoznaczność, kształtowany przez dawne kanony, ale ukierunkowany na wyjście poza określone ramy czasowe i tradycyjne podejście.

Podsumowując O stylu późnym. Muzyka i literatura pod prąd to książka pełna osobistych tropów autora, poszukująca znaczenia tytułowego late style, będąca niedokończonym dziełem, który pozostawia jednak szerokie pole do dyskusji. Styl erudycyjny miesza się, z nieco anegdotycznym, luźniejszym fragmentem o znajomości z Genetem. Widoczne są, jak wspomniałam inspiracje Theodorem Adorno, cytowane wielokrotnie. A co istotne, nie brakuje krytycznego spojrzenia E.W. Saida. Przede wszystkim widoczne jest mocne zainteresowanie literaturą i muzyką, z osobistymi interpretacjami autora, które mogą ukierunkować potencjalnemu odbiorcy recepcję przytaczanych w książce dzieł. Jest to literatura, która pozostawia pytanie o formę współczesnej muzyki, jako kontynuacji dawnych kanonów, analizując twórczość wielu można śmiało określić fundamentalnych artystów zarówno muzyki klasycznej, jak i popularnej.

1https://wydawnictwo.ossolineum.pl/products/o-stylu-poznym-muzyka-i-literatura-pod-prad-67

2http://lubimyczytac.pl/autor/18510/edward-w-said

3 E.W.Said, O stylu późnym. Muzyka i literatura pod prąd wyd. Ossolineum, 2017 Wrocław, s.s.9

4 E.W.Said, O stylu późnym. Muzyka i literatura pod prąd wyd. Ossolineum, 2017 Wrocław, s.10

5 E.W.Said, O stylu późnym. Muzyka i literatura pod prąd wyd. Ossolineum, 2017 Wrocław, s.11

6 E.W.Said, O stylu późnym. Muzyka i literatura pod prąd wyd. Ossolineum, 2017 Wrocław, s.13

7 E.W.Said, O stylu późnym. Muzyka i literatura pod prąd wyd. Ossolineum, 2017 Wrocław, s.18

8 E.W.Said, O stylu późnym. Muzyka i literatura pod prąd wyd. Ossolineum, 2017 Wrocław, s141

9 E.W.Said, O stylu późnym. Muzyka i literatura pod prąd wyd. Ossolineum, 2017 Wrocław, s.200

  • Inne tego autora
  • Polecane
Anna Jakubczak Administrator
,
Anna Jakubczak vel RattyAdalan (Redaktor Naczelny) – (1994) poetka, prozatorka, publicystka, redaktor naczelna Magazynu Kulturalnego Horyzont oraz organizatorka spotkań autorskich w Książnicy Pomorskiej. Studentka dziennikarstwa i zarządzania mediami oraz studiów pisarskich na Uniwersytecie Szczecińskim. Współpracuje ze szczecińskim oddziałem Związku Literatów Polskich, Inku Szczecińskim Inkubatorem Kultury, Regionalnym Stowarzyszeniem Literacko-Artystycznym w Policach, portalem SilesiaYoung, Wydawnictwem Edgard oraz kilkoma polskimi zagranicznymi organizacjami. Swoją twórczość publikowała w wielu antologiach, zarówno w Polsce i zagranicą. Jest stałą autorką w cyklu poetyckim The Year of The Poet, wydawanym przez amerykańskie wydawnictwo Inner Child Press, kierowane przez Williama St. Petersa. Wyróżniona w II Ogólnopolskim Konkursie im. Jóżefa Bursewicza O Złotą Metaforę za wiersz Przypinka. Autorka tomu poetyckiego Ars Poetica (Londyn, 2013), w przygotowaniu kolejny tom Rozmowy nocą oraz powieść Wiatr nadziei.

Dodaj komentarz